بازگشت به محله‌های «هم‌دیگر را می‌شناسیم»

کافی بود یک نفر از حال کسی خبر نداشت، یک همسایه با یک نگاه، یک سؤال ساده یا یک تماس کوتاه، به‌سراغ او می‌رفت. در آن زمان، بقالی محله فقط محل خرید نبود؛ او کارکردی فراتر از یک فروشنده داشت و به نوعی «پایش» محله بود. آرایشگر، نانوا، کفاش و حتی شاگرد مغازه‌ها، همه جزئی از یک سیستم نظارتی اجتماعی بودند که به شکل طبیعی و بدون فشار، از بروز آسیب‌ها جلوگیری می‌کرد.

یادمان می‌آید که در آن دوران، مردم نسبت به هم احساس مسئولیت داشتند. اگر کودکی دیر به خانه می‌آمد، چند نفر در محله نگران می‌شدند. اگر زنی تنها بود، همسایه‌ها او را تنها نمی‌گذاشتند. اگر کسی دچار مشکل اقتصادی می‌شد، به جای آنکه همه چیز به یک نهاد دولتی واگذار شود، مردم خودشان به کمک هم می‌شتافتند. این همیاری، نه با دستور و برنامه، بلکه با «حس تعلق» شکل می‌گرفت.

اما امروز، در شهرهای بزرگ و حتی در محلات قدیمی کرمان این شبکه اجتماعی طبیعی به مرور کمرنگ شده است. زندگی مدرن، سرعت و فردگرایی، فاصله‌ها را زیاد کرده و پیوندهای محله‌ای را تضعیف کرده است.

بسیاری از ما حتی نام همسایه‌های خود را هم نمی‌دانیم و خبری از آن نظارت اجتماعی گذشته نیست. این فاصله‌ها، گاهی باعث می‌شود آسیب‌ها در سکوت رشد کنند و وقتی هم که موضوعی پیش می‌آید، دیگر کسی پیش از آنکه مشکل بزرگ شود، متوجه آن نمی‌شود.

طرح «سلام محله»؛ بازسازی پیوندهای از دست رفته

در چنین فضایی، طرح «سلام محله» (سلامت اجتماعی محله‌محور) به‌عنوان یک راهکار اجتماعی، از دل یک واقعیت ساده بیرون آمده؛ برای کاهش آسیب‌های اجتماعی، باید دوباره مردم را به هم نزدیک کرد. این طرح که در محله سلسبیل کرمان آغاز شده، مدرسه را به‌عنوان یک نقطه مرکزی انتخاب کرده؛ جایی که نه فقط آموزش، بلکه زندگی اجتماعی هم شکل می‌گیرد.

در این طرح، مردم محله به‌صورت داوطلبانه و از طریق یک سامانه محلی، مهارت‌ها و توانمندی‌های خود را ثبت می‌کنند. کسی که تعمیرات بلد است، می‌تواند به هم‌محله‌ای‌هایش کمک کند. کسی که در امور اداری مهارت دارد، می‌تواند مشاوره بدهد. کسی که مهارت آموزشی دارد، می‌تواند به کودکان و نوجوانان کمک کند.

حتی کسی که فقط می‌تواند گوش شنوا باشد، می‌تواند نقش مهمی در این شبکه ایفا کند.
مهم‌ترین منافع این طرح، فراتر از ارائه خدمات است. این طرح تلاش می‌کند «سرمایه اجتماعی» را بازسازی کند؛ سرمایه‌ای که در گذشته محلات به شکل طبیعی وجود داشت و امروز از بین رفته است.

با اجرای طرح، مردم دوباره همدیگر را می‌شناسند، در سختی‌ها کنار هم می‌ایستند و احساس مسئولیت اجتماعی را تجربه می‌کنند. این یعنی کاهش تنهایی، افزایش اعتماد اجتماعی، و در نهایت کاهش آسیب‌ها.

مدیرکل بهزیستی استان کرمان چه می‌گوید؟

مدیرکل بهزیستی استان کرمان در پاسخ به این سؤال که «چرا طرح باید از محله آغاز شود؟» می‌گوید: در گذشته، مردم همدیگر را می‌شناختند و نظارت اجتماعی وجود داشت. این شناخت باعث می‌شد آسیب‌ها زودتر دیده و کنترل شوند. امروز این شناخت از بین رفته و همین موضوع، زمینه‌ساز افزایش آسیب‌هاست. طرح سلامت محله‌محور، می‌خواهد دوباره این پیوندها را ایجاد کند.

علیرضا وحیدی در ادامه به نقش مردم در این طرح اشاره می‌کند: در این طرح، مردم خودشان نقش اصلی را دارند. افراد داوطلب می‌توانند مهارت‌ها و توانمندی‌های خود را در سامانه ثبت کنند و به هم‌محله‌ای‌ها کمک کنند. ما در بهزیستی نقش تسهیل‌گر داریم، اما نمی‌توانیم مسئولیت سلامت اجتماعی را تنها به دولت واگذار کنیم.

او همچنین درباره اهمیت همکاری دستگاه‌ها می‌گوید: برای موفقیت طرح، نیازمند همراهی دستگاه‌ها هستیم. آموزش و پرورش، شهرداری، نهادهای محلی و خود مردم باید در کنار هم قرار بگیرند تا این طرح به یک شبکه اجتماعی واقعی تبدیل شود.

 در میان مردم؛ استقبال واقعی یا تنها یک ایده؟
برای فهمیدن میزان استقبال مردم از طرح، در میان جمع محلی‌ها می‌روم. از آنها می‌پرسم اجرای این طرح چه مزیت‌هایی می‌تواند داشته باشد؟

به محله سلسبیل می‌روم، محله‌ای که قرار است این طرح در آن‌جا اجرا شود، یکی از زنان محله از این طرح خبر ندارد ،اما بعد از توضیحاتم می‌گوید: این طرح باعث می‌شود دوباره همدیگر را ببینیم. الان هر کسی در خانه خودش است و کسی خبر از دیگری ندارد. اگر یک نفر بیمار شود یا مشکلی داشته باشد، هیچ‌کس نمی‌داند. این طرح می‌تواند ما را به هم نزدیک کند.

اما همه خوش‌بین نیستند. مردی مسن با تردید می‌گوید: این طرح خوب است، اما باید دید واقعا اجرا می‌شود یا فقط یک شعار است. اگر فقط در حد حرف بماند، مردم دوباره ناامید می‌شوند.

در مقابل، یکی از نوجوانان محله می‌گوید: من می‌خواهم به دیگران کمک کنم و این برایم مهم است. این طرح می‌تواند به ما یاد بدهد که در جامعه نقش داریم و باید مسئولیت‌پذیر باشیم.

 امید به بازگشتِ حس محله

وقتی از محله سلسبیل خارج می‌شوم، هنوز صدای گفتگوها و خنده‌ها در گوشم باقی است. شاید این طرح هنوز در ابتدای راه باشد، اما همین شروع کوچک، نشان می‌دهد که مردم هنوز هم آماده‌اند به هم کمک کنند و دوباره «محله» را به معنای واقعی کلمه تجربه کنند.

طرح «سلام محله» ممکن است فقط یک برنامه اجتماعی نباشد؛ بلکه تلاشی است برای بازگرداندن همان پیوندهای از دست رفته، برای بازسازی حس هم‌محله‌ای و برای تبدیل محله از یک مکان سکونت به یک جامعه زنده و همدل.

انتهای خبر/ پسند